საერთო ხალხურ წარმოდგენებში ქადაგი არის ის, ვინც ღვთაებასთან თითქოს უშუალო კავშირშია − ხალხს აცნობებს ღვთაების ნებას, მისი სიტყვებით ლაპარაკობს და ამ გზით შუამავლობს ღვთაებასა და ხალხს შორის. თინათინ ოჩიაური ნაშრომში „ქართველთა უძველესი სარწმუნოების ისტორიიდან“ აღნიშნავს, რომ ძველ ქართულ ლიტერატურულ ძეგლებში ტერმინი „ქადაგი“ შედარებით სხვა მნიშვნელობით გვხვდება: აქ იგი არა მხოლოდ ღვთაების ნება-სურვილის მაცნეა, არამედ ზოგადად − სხვის მაგივრად მთქმელი, რაიმე ამბის გადამცემი ან მაუწყებელიც შეიძლება იყოს^[1]. ამრიგად, ლიტერატურულ წყაროებში ტერმინი უფრო ზოგადი და პროფანული მნიშვნელობით გვხვდება − როგორც ამბის გადამცემი ან სხვის მაგივრად მოლაპარაკე პირი, ხოლო ხალხურ ტრადიციაში ქადაგს ღვთაებრივი ჭეშმარიტების გამტარის/გადმოცემის ფუნქცია აქვს. ორივე შემთხვევაში, საერთოა ის, რომ ქადაგი სხვის ნაცვლად ლაპარაკობს. „ხატის ქადაგი“ სწორედ ხალხურ წარმოდგენაში არსებული ქადაგია, რადგან ის რომელიმე წმინდანის ან ღვთაების მოთხოვნებსა და სურვილებს ამცნობს ხალხს. 

ხალხური გაგებით ქადაგს პირველად ვახუშტი ბაგრატიონი ეხება.^[2] ავტორი ფშაველ ქადაგს ახსენებს და მიანიშნებს იმაზე, თუ რამდენად დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა ხალხში ქადაგის სიტყვას. ამ ცნობის შემდეგ მე-19 საუკუნესა და მე-20 საუკუნის მეორე ნახევრამდე ქადაგის შესახებ ლიტერატურაში თითქმის არაფერი გვხვდება. ოჩიაურის მიხედვით, მე-20 საუკუნის მეორე ნახევრიდან ქადაგის შესახებ საუბრისას ავტორები ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველოს მთის კუთხეებს − თუშეთს, ფშავს, ხევსურეთს, ხევს და მთიულეთს ეხებიან.

თავიდანვე უნდა აღინიშნოს, რომ ქადაგად გახდომა ადამიანის ნებაზე არასოდეს იყო დამოკიდებული. ხალხური რწმენით, ღვთისშვილი თავად ირჩევდა იმ პირს, ვისაც დაამიზეზებდა, ხოლო დამიზეზება ნერვული ხასიათის აშლილობის ფორმით ვლინდებოდა. აღმოსავლეთ საქართველოს მთის კუთხეების გარდა, დამიზეზებულების შესახებ შედარებით უფრო ღარიბი ცნობები მოიპოვება აღმოსავლეთ საქართველოს ბარის კუთხეებში − ქართლსა და კახეთში. რაც შეეხება დასავლეთ საქართველოს, ოჩიაურის თქმით, თითქმის ვერაფერს ვხვდებით.^[3] ამიტომ, დარწმუნებით ვერ ვიტყვით, რომ ქადაგობის ინსტიტუტი მხოლოდ აღმოსავლეთ საქართველოსთვის დამახასიათებელი მოვლენაა და შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ საქართველოს ამ ნაწილში ტრადიცია შედარებით უფრო განვითარდა და გარკვეული დროის განმავლობაში შენარჩუნდა.

დამიზეზების ორი სახე − რჩეულობა და დასჯა

აღმოსავლეთ საქართველოს მთაში, კერძოდ, ხევსურეთში ოჩიაური დამიზეზების ორ საფუძველს ასე წარმოგვიდგენს:

1. ღვთაება ადამიანს სხვადასხვა თვისების საფუძველზე (მაგალითად, მორწმუნეობა, ღვთის რიდი, წინაპრებში ქადაგის ყოლა) ირჩევდა, ხოლო რჩეული დამიზეზებას შემდეგნაირად ავლენდა: თავსა და გულს იტკივებდა, ტიროდა, გრძნობა ეკარგებოდა, უმადობა, უგუნებობა ემჩნეოდა. რადგან დანაშაული არ მიუძღოდა, ავადმყოფობას ხატის მიზეზით ხსნიდნენ და ამბობდნენ, რომ ხატი მას „ხელს სდებდა“.^[4]
2. დასჯა: ღვთაება ადამიანს დასჯის მიზნითაც ამიზეზებდა იმ შემთხვევაში, თუ ყმა ღვთისშვილს რაიმე საქციელით შეურაცხყოფას მიაყენებდა, „ზღვენ-სამსახურს“ დააკლებდა, ნაკრძალ ადგილზე გაივლიდა, ხატის მამულით ან ტყით ისარგებლებდა და სხვა.^[5] ასეთ შემთხვევაში, ავადმყოფობა დროებითი ხასიათის, არაფსიქიკურ დაავადებაში გამოიხატებოდა (მაგალითად, თავის, თვალების, გვერდების ტკივილი, ფილტვების დაავადება და სხვა).

ოჩიაურის ცნობით, ფშავთან ერთად, ხევსურეთსა და მთიულეთშიც მსგავსი სურათი გვაქვს − ხატი გამოარჩევს მომავალ ქადაგს და ამიზეზებს. აღმოსავლეთ საქართველოს ბარში კი ქადაგად გახდომა სხვა თავისებურებას ამჟღავნებს: თუ მთაში ქადაგის არჩევა და მისი დამიზეზება ღვთაების სიმპათიების გამო ხდება, ბარში დამიზეზების საფუძველი ადამიანის მიერ ჩადენილი დანაშაულია.^[6] როგორც კახეთში, ისე ქართლშიც დამიზეზებას რაიმე ცოდვა იწვევს, რომელსაც ესა თუ ის პირი ხატის მიმართ ჩაიდენს, სასჯელად კი ხატი დაამიზეზებს. დანაშაულის გამო დამიზეზებას წინ უძღვის ხატის მიერ ქადაგად, იგივე მონად (როგორც ბარში უწოდებდნენ) აყვანას. ამასთანავე, მნიშვნელოვანი ასპექტია ის, რომ ბარში ხატის მიერ დანაშაულის გამო დამიზეზებული იმავე სიმპტომებს ავლენს, რასაც მთაში ღვთაების მიერ სიმპათიების გამო დამიზეზებული^[7].

ხატის მონობა კახეთში

ხატის მონის ზოგად სურათს ნინო აბაკელია სტატიაში, „ხატის მონობის ინსტიტუტი კახეთში“ ასე წარმოგვიდგენს: „საველე ეთნოგრაფიული მასალების მიხედვით, „ხატის მონა“ არის ხატისგან რაიმე დანაშაულის გამო დამიზეზებული ადამიანი (უმეტესად ქალები, თუმცა, კაციც შეიძლება იყოს). ხატის მონას ირჩევს თვითონ ხატი თავის სამსახურში ასაყვანად და აძლევს გონებას, ჭკუას, ნიჭს ღვთიურს, რომ მან სხვას არწმუნოს ღმერთი“.[8]

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ხატის ქადაგობაც და ხატის მონობაც ადამიანის პირადი არჩევანი არ არის. აბაკელიას მიხედვით, არჩეული ადამიანი თავდაპირველად ხატს ეწინააღმდეგება, რის გამოც იტანჯება, გული მისდის, გულყრები ემართება და ა.შ. როცა ქადაგად ეცემა, სიზმრის ან ჰალუცინაციების მეშვეობით იგებს, თუ რომელი სალოცავის მონაა და ადამიანებსა და ღვთაებას შორის შუამავალიც ხდება. ღმერთთან კავშირი კი ასე მყარდება:

„გაჭირვებული ადამიანი მიდის მონასთან და უამბობს თავის ამბავს. მონა ამას „აცნობებს“ წმინდა გიორგის (ან სხვა რომელიმე წმინდანს, შესაბამისად იმისა, თუ ვისი მონაა); წმინდა გიორგი (რომელიც ხორციელია) თავის მხრივ ამას აცნობებს მთავარ ანგელოზს (უხორცოთა ძალას); მთავარი ანგელოზი კი ღმერთს. მონის საშუალებით ხალხი გებულობს სათანადო მიზეზებს, თუ როგორ უნდა მოიქცნენ ხატის გულის მოსაგებად.“^[9]

გარდა შუამავლობისა, ხატის მონებს ხატის წინაშე სხვა ვალდებულებების შესრულებაც ევალებოდათ. მაგალითად, ზოგიერთი დამიზეზებული „ხატს ღამისთევას შეუთქვამს, საკლავს შეუსახელებს, აუნთებს სანთლებს, ერიდება მკითხავის^[10] მიერ აკრძალული საჭმლის ჭამას, ატარებს საგანგებო ტანისამოსსა და სხვ. იმ შემთხვევაში, თუ ხატი გულს მოიბრუნებს, მას სასჯელს ახდის და დამიზეზებულიც მორჩება“.^[11]

დამიზეზებულისა და დაჭერილის ტერმინოლოგიური შედარება

მნიშვნელოვანია, განვასხვაოთ ტერმინები „დამიზეზებული“ და „დაჭერილი“. ოჩიაურის აზრით, ხევსურეთში დამიზეზებასა და დაჭერას შორის შინაარსობრივად განსხვავებული საფეხურების დადგენა ჭირს და ასევეა ბარშიც, თუმცა პირობითი ზღვარი ასეთია: „დამიზეზებულად შესაძლებელია მივიჩნიოთ ის, ვისაც ხატი გარკვეული ვალდებულების მოხდის შემდეგ განათავისუფლებს, ხოლო დაჭერილად ის, ვისაც მონად მისვლა არ ასცდება.^[12] შესაბამისად, თუკი ადამიანი „დაჭერილია“, იმ ყველაფრის შესრულების მიუხედავად, რასაც ხატი მისგან ითხოვს, მონობას თავს ვერაფრით დააღწევს. როგორც უკვე აღვნიშნე, დაჭერა-დამიზეზება ხატის მონად გახდომას  უძღვის წინ, რასაც ვერა ბარდაველიძის ნაშრომის, „ივრის ფშველებში“ განხილვისას მაგალითების საფუძველზე დავუბრუნდები.

საინტერესოა იმ საფუძვლების გააზრება, რომლებიც ხალხურ წარმოდგენებში დამიზეზება-დაჭერას ზებუნებრივ ძალებთან აკავშირებს. ამ საკითხს ნინო მინდაძე ეხება წიგნში − „ქართველი ხალხის ტრადიციული სამედიცინო კულტურა“ და აღნიშნავს, რომ როდესაც სნეულების რეალური მიზეზი არ ჩანს, მაშინ ხალხი ამ სნეულებას ზებუნებრივი მიზეზით ხსნის.^[13] ასე ჩნდება მაგიურ-რელიგიური მედიცინა − სამკურნალო პრაქტიკა, რომელსაც ზებუნებრივი გააზრება უდევს საფუძვლად და რომელიც დაავადებათა გამომწვევი მიზეზების შესახებ რწმენა-წარმოდგენათა სისტემას მოიცავს.^[14] ტერმინ „დამიზეზებას“ მინდაძე ასე განმარტავს:

„ხალხური ეტიოლოგია გარკვეულ დაავადებებს კეთილ ძალებსაც უკავშირებდა. საქართველოს მოსახლეობას მიაჩნდა, რომ სამყაროს კეთილი ძალები − ღმერთი, ანგელოზები, ღვთაებები, წმინდანები − ადამიანის კეთილდღეობაზე ზრუნვასთან ერთად, მათი მსჯავრმდებლის მოვალეობასაც ასრულებდნენ. მათ მიერ დადებული მსჯავრი კი მეტწილად სნეულება იყო. კეთილი ძალები ადამიანს თავის სამსახურში ჩაყენების მიზნითაც აავადებდნენ. ორივე შემთხვევაში, მათ მიერ ადამიანის დასჯას, დაავადებას საქართველოს ზოგიერთ რეგიონში დამიზეზება ეწოდებოდა.“^[15]

ამგვარი ღვთიური სასჯელი თუ რჩეულობა, ფსიქიკური დაავადებით მჟღავნდებოდა. მინდაძე ხატის მონობის საინტერესო ახსნასაც გვთავაზობს: საქართველოს ზოგიერთ კუთხეში ტერმინი დამონებული − უნარმოკლებული, უმოქმედო, ზოგჯერ მეტყველება წართმეული ადამიანის აღსანიშნავად გამოიყენება. შესაბამისად, დამონება ხატის მიერ დანაშაულისთვის ადამიანის დასჯას, მისთვის ცხოვრების უნარის წართმევას ნიშნავდა. ამიტომაც, ხატის მონად მძიმე სნეულებით დაავადებული ადამიანი დგებოდა. განკურნების სანაცვლოდ, იგი გარკვეული ვადით ან სამუდამოდ^[16] სალოცავს მონად ეწირებოდა.^[17]  

რომ შევაჯამოთ, დამიზეზებულის ნერვული აშლილობა აუცილებელი მიზეზია იმისთვის, რომ მან ღვთაება იხილოს, დაელაპარაკოს, მისი სურვილი სხვებს გადასცეს ანუ „აქადაგდეს“. ამასთანავე, ოჩიაური აღნიშნავს, რომ ამგვარი არანორმალური ნერვული მდგომარეობა გარდატეხის ასაკში განსაკუთრებული აღგზნებადობითა და შთაბეჭდილებათა სიძლიერით ხასიათდებოდა. ფსიქიკურ მდგომარეობას კი თან ერთოდა რელიგიური რწმენები და ის ნიადაგი, რომელიც საზოგადოებაში არსებობდა. შედეგად, ხატის მიერ დამიზეზებული დათმობაზე მიდიოდა და „ენა გამოჰქონდა, რაც ღვთაების სურვილების გადმოცემას გულისხმობს“.^[18]

მინდაძე ერთმანეთს ადარებს ქადაგად დაცემას და ეშმაკის მიერ ადამიანის დაპატრონებას. მიუხედავად იმისა, რომ პროცესები ფორმით მსგავსია − ორივე შემთხვევაში ადამიანს ხილვები, მოლანდებები და შინაგანი წინააღმდეგობა ეწყება − დაავადების გამოვლენის სიმპტომები შესაძლებელს ხდიდა მათ განსხვავებულ ინტერპრეტაციას. ხალხური წარმოდგენით, როცა ადამიანი ტრანსის მდგომარეობაში ვარდებოდა, წინასწარმეტყველებდა და „ენას გამოიტანდა“ −  ღვთიურ მოვლენად განიხილებოდა და ქადაგად დაცემას ნიშნავდა. ამასთან, თუ ადამიანი აგრესიულად იქცეოდა, აბამდნენ კიდეც და ეს ეშმაკეულ დაავადებად ითვლებოდა. ამრიგად, ერთი და იმავე ფსიქიკური პროცესის განსხვავებული სიმპტომები ხდებოდა მათი რელიგიურ-მითოლოგიური ინტერპრეტაციის საფუძველი: ტრანსი − ღვთიური რჩეულობის ნიშანი, ხოლო აგრესიულობა − ეშმაკის დაპატრონების მტკიცებულება.^[19].

დამიზეზება და მემკვიდრეობითობა

ასევე, საინტერესოა მემკვიდრეობის როლი დამიზეზება-დაჭერის დროს, რაც დასტურდება როგორც მთაში, ისე ბარში. ეს ფაქტორი, თავის მხრივ, ნერვულ დაავადებებს უკავშირდება, რაც, ზოგიერთ შემთხვევაში მემკვიდრეობითია. ამ თემასთან დაკავშირებით, ოჩიაური პარალელს ავლებს შამანობასთან, რომელიც ასევე მემკვიდრეობითი უნარი იყო და ზოგადად აღწერს ამ მოვლენას (რომლის ანალოგიას ხევსურეთშიც და კახეთშიც ვაწყდებით):

„შამანად გახდომისათვის აუცილებელია განსაკუთრებული ავადმყოფური აგებულება, უკიდურესი აღგზნებადობა, მიდრეკილება ექსტაზური გულყრებისაკენ, სხვადასხვა სახის ჰალუცინაციები და სხვა. ერთი სიტყვით, იგი შეპყრობილი უნდა იყოს ამა თუ იმ ინტენსივობის ისტერიულობით. ისტერიულობა კი, როგორც ცნობილია, ძლიერ ადვილად გადაეცემა მემკვიდრეობით“.^[20]

ხევსური დამიზეზებულ-დაჭერილნი ხშირად ერთი შთამომავლობის იყვნენ, რადგან დედის ან მამის ხაზით ვინმე ქადაგი უკვე ჰყავდათ. აქ აუცილებელი მოთხოვნა არ არის, რომ ქადაგს წინაპრებში აუცილებლად უნდა ჰყავდეს სხვა ქადაგი, თუმცა, რადგან გაქადაგება ღვთაების ნების ხალხისთვის გაცნობას ნიშნავს და ეს „უნარი“ ნერვული აშლილობის სიმპტომებით ვლინდება, მემკვიდრეობითად გადაცემული ნევროზული ან ფსიქიკური მიდრეკილებები კარგ ახსნას გვთავაზობს იმისთვის, თუ რატომ არიან ქადაგები ხშირად შთამომავლობით დაკავშირებულნი. შამანობის შემთხვევაში კი, შედარებით უფრო მკაფიო მიზეზად გვევლინება ის, რომ მათ წინაპართა შორის დედის ან მამის ხაზით ვინმე შამანი დანამდვილებით ჰყავდა. უფრო მეტიც, შამანის როლის შესრულებისთვის აუცილებელიც კია ნევროზული ან ფსიქიკური აშლილობის მიდრეკილებები, რაც მემკვიდრეობითაც ბუნებრივი მოვლენაა.

დამიზეზებულებს რომ დავუბრუნდეთ, ქადაგად გახდომასაც, იქნება ეს რჩეულობა თუ დასჯის მიზნით ადამიანის ხატის მონად ქცევა, თან ახლავს განსაკუთრებული ფსიქო-ფიზიოლოგიური მდგომარეობა, რომელიც ხშირად შეიძლება, მემკვიდრეობითი ნევროლოგიური და ფსიქიკური წინაპირობებით  აიხსნას.

ასე რომ, მემკვიდრეობითობა ქადაგად არჩევის აუცილებელ პირობას არ წარმოადგენდა, იგი მხოლოდ ერთ-ერთი საფუძველი იყო, რომელსაც, შესაძლოა, სხვა ფაქტორებიც ერთოდა. ასევე, ვერც იმას ვიტყვით, რომ ქადაგის ყოველი შთამომავალი უპირობოდ იქცეოდა ქადაგად. უბრალოდ, მემკვიდრეობითი ნიადაგი ქმნიდა ფსიქო-ფიზიოლოგიურ და სოციალურ პირობებს, რომლებიც ხელს უწყობდა ამ გზით ქადაგის არჩევას: ერთი მხრივ, წინაპართა ნერვულ-ფსიქიკური მახასიათებლების გადაცემა ქმნიდა მიდრეკილებას, მეორე მხრივ კი, საზოგადოებრივი მოლოდინი და ტრადიცია ამ მახასიათებელს რეალურ რელიგიურ სტატუსად აქცევდა − ღვთის ნიშნად, რჩეულობის მოწმობად.

ქადაგობის რიტუალი აღმოსავლეთ საქართველოს ბარში

რადგან აღმოსავლეთ საქართველოს ბარში ღვთაების სიმპათია გამორიცხულია და დამიზეზება დანაშაულის დასჯის მიზნით ხდება, განსხვავებულია ქადაგობის რიტუალიც. ოჩიაური ხევსური და ბარელი დამიზეზებულების შედარებისას აღნიშნავს, რომ ბარში ხატის კარზე რიტუალური ცეკვა და გალობა გვხვდება, ხევსურებს კი ასეთი რამ არ ახასიათებთ. შესაძლებელია, ხევსურები დღეობის დროს გაქადაგებულიყვნენ, მაგრამ ეს გაქადაგება ტრადიციული წესით მიმდინარეობდა. მას არ უძღოდა წინ ცეკვით გამოწვეული ექსტაზი, შემდეგ მიწაზე დაცემა და აქადაგება. ხევსური დაჭერილად ითვლებოდა, თუ ის ენას გამოიტანდა, ან ფეხზე იდგა, ან იჯდა და ისე აქადაგდებოდა. ბარში ამის საწინააღმდეგო სურათი გვაქვს:^[21]

ა) ლაშარის ჯვრის დღეობა

ბარელი დამიზეზებულ-დაჭერილებისა და დღეობის რიტუალში მონა ქალების მონაწილეობის შესახებ უნიკალურ მასალას წარმოადგენს ვერა ბარდაველიძის წიგნი „ივრის ფშვლებში“. ბარდაველიძე ლაშარის ჯვრის დღეობას თავად შეესწრო ჴატჴვევის ხეივანში, სადაც მისასვლელად კახელ მლოცველებს 4 დღე-ღამე სჭირდებათ, დღეობაზე კი ღამეებს ლაშარის ჯვართან ათენებენ და ხეობაში ბანაკდებიან. ზოგადი სურათის აღწერა ასეთია:

„ხეივანი გავიარეთ და მივაშურეთ ლაშარის ჯვარს. იგი მოთავსებულია მთის ფართო დავაკებაზე, რომელსაც თხელი ტყე სარტყელივით აკრავს. ვაკის დასავლეთის მხარე კახელების ჩარდახიან ურმებს უჭირავს. ხარებიდან განთავისუფლებული ურმის მხრები მიწაზეა დაშვებული და ამგვარად დაყირავებულ ურმების ქვეშ, ჩრდილში, დიასახლისები ფუსფუსებენ: მახლობლად ცეცხლის სანთები ადგილი მოუწყვიათ და საჭმელს ამზადებენ. ურმები ყვარელსა, მატანსა, ენისელსა და შილდაში მცხოვრებ მორწმუნეებს ეკუთვნის. დამსწრეთა შორის ბევრია არამორწმუნეც. დღეს შაბათია. ლაშარში ფშავლები თითქმის არ ჩანან….

კახელ მლოცველთა უმრავლესობა ჴატჴვევში ფეხშიშველია და თავზე მიტკლის ან მარლის თეთრი თავშალითაა წაკრული. კაცების ნაწილს თეთრის ნაცვლად წითელი ფერის თავშლები ახვევიათ. ამას გარდა თითქმის ყველა მამაკაცს წელზე, ქამრის ნაცვლად ან ქამართან ერთად, მიტკლის თეთრი ნაჭრები შემოუკრავთ. ახალგაზრდა ქალებს და ბავშვებს მხრებზე გადაგდებული და მკერდსა და ზურგზე ცერად გაყოლებული აქვთ წითელი ან ვარდისფერი ლენტები, რომლებიც თეძოს თავთან გაუნასკვავთ. ზოგ შუახნისა და მოხუც მანდილოსანს კაბის გულისპირზე სამკუთხა მოყვანილობის წითელი ნაჭერი დაუკერებია. ზოგის გულმკერდს კი ოთხკუთხა ფორმის წითელი ან თეთრი ნაჭერი, ან ზოლებად დაჭრილი და ბადის მსგავსად მოწნული ამავე ფერის „სამკაული ამკობს.“ მკითხავი თავით-ფეხამდე მიტკლის თეთრ სამოსშია გამოწყობილი. „ხატის  დაჭერილებს“  მიტკლისა მხოლოდ ზედატანები აცვიათ. ამ მხრივ მათგან გამოირჩევა დარიკო ა-შვილი, რომელსაც, თეთრი ფერის ზედატნის გარდა, ხატის სახელზე შეთქმული ყვითლით დაფოთლილი წითელი ქვედატანი აცვია.^[22]

ბარდაველიძის დღიურის მიხედვით, ლაშარის ხატის დღეობა ამგვარ გარემოში აღინიშნება, რასაც თან ახლავს ცეკვა და სიმღერა ფანდურის თანხლებით.

ბ) დამიზეზებულები ლაშარის დღეობაზე

 ბარდაველიძის ჩანაწერების მიხედვით, საინტერესო სანახაობა იწყება მას შემდეგ, რაც დაჭერილმა დარიკომ მოცეკვავეთა წრე გაარღვია, გულაღმა დაწვა, ყვირილი მორთო და გორვა დაიწყო. გორვა-გორვით ის ხატის გალავნის ჩრდილოეთის კიდეს მიადგა, შემდეგ კი შეკრებილებმა მუხლებზე შალი წააფარეს. დარიკომ თავის აქეთ-იქით ქნევა და ძახილი დაწყო: „ეეი, ეეი, ტანჯულო, ტანჯულო, შვილო, შვილო“ და სხვ. დარიკო ქადაგობდა. მას თითქოს ხატები ალაპარაკებდნენ თავის ცოდვებს და მისივე პირით ემუქრებოდნენ. „აბა, რა გეგონა, განა შეგარჩენდი ძელი ჭეშმარიტის დანგრევას, ჩემ საბრძანებელში ძვლების შეყრას, ნეკრესის დახურვას... ეეი, ეეი, ტანჯულოო“, − ყვიროდა დარიკო, თან თრთოდა.“^[23]

ამ სცენის პარალელურად ფანდურზე დაკვრა დაიწყეს, რასაც, ადგილობრივების რწმენით, ანგელოზები უნდა გაემხიარულებინა, შედეგად კი დაცემული წამოდგებოდა და ცეკვას გააგრძელებდა. დარიკოს ძახილში თავს იჩენს კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორი, რაც მთისა და ბარის დამიზეზებულებს განასხვავებს. თუ მთაში ქადაგობა საზოგადო თემებზე (მაგალითად, როგორი მოსავალი და ამინდები იქნებოდა, მოსალოდნელი იყო თუ არა მტრის შემოსევა, მოელოდა თუ არა სოფელს სიკვდილიანობა ან ავადმყოფობა და სხვ.) ხდება და რიტუალისა თუ ექსტაზის ელემენტებიც ნაკლებად ახლავს, ბარში ქადაგობის ტექსტი ძირითადად პირადი დანაშაულის გამოსყიდვას, ცოდვათა მონანიებასა და ხატების რწმენის განმტკიცებას უკავშირდება.

ბარდაველიძე ამ სცენის აღწერისას გვთავაზობს საგალობლის ტექსტს, რომელსაც ძველად ქადაგად დაცემის დროს მღეროდნენ:^[24]

„ნანა და ნანა, ნანა და ნანა!

გამარჯვებულო ჩვენო ლაშარო,

იავ ნანინაო.

ია და ვარდი გაშლილი ჰქონდეს,

ია-ვარდ გაშლილი გებძანებოდეს ლაშარსა.

ნანა და ნანა, იავ ნანას გეტყვი,

გაუმარჯოს შენ სიძლიერეს,

ჩვენ სათავეში იარეო.

გაუმარჯოს შენ სიძლიერეს, გადმოხედეყე,

პატარები არიან შენი ტანჯულები.

გეხვეწებით, გევედრებით, იავ ნანინაო,

გადმოჰხედე, დამწუხრებული პატარა ქორფები არიან,

გაუმაძღრები არიან, იავ ნანინაო.

ნანა და ნანა, ნანას გეტყვი,

ჩვენო დედა ღვთიშობელო,

იავ ნანინაო.

დედა, დედა ღვთიშობელსა,

მფარველი ხარ ტანჯულების,

პატარა ქორფებზედა ია-ვარდი გეფინოსა.

ნანა და ნანა, გაუმარჯოს თამარ დედოფალს!

იავ ნანით მოვიხსენიოთ,

იავ ნანინაო.

გაუმარჯოს ჩვენ თამარ დედოფალს, სათავეში რომ ბრძანდება,

ტკბილათ და შაქრათა, ია-ვარდ გაშლილი დამტკბარიყოს,

იავ ნანინაო.

გადმოჰხედე, გადმოჰხედე ტანჯულებსა,

პატარები არიან, დამწუხრებული,

იავ ნანინაო.

ნანა და ნანა, ნანა და ნანა!

გამარჯვებულო ჩვენო ნეკრესო გავაზისთაველო

შენი სახელის ჭირიმეო.

ნანა და ნანა, იავ ნანა!

გაუმარჯოს წყაროს თავსაცა,

ფშაელების თავში რომ ბრძანდება, იავ ნანინაო.

ნანა და ნანა, ნანა და ნანა!

ალავერდო, შარიანო და გამარჯვებულო,

იავ ნანინაო.

ნანა და ნანა, ჩვენო დედა ბარბარე,

ქვეყნის გადმომხედავო. ყველას მფარველო,

ყველა დამწუხრებულისა, იავ ნანინაო.

გაუმარჯოს, გაუმარჯოს დედა ბარბარეს,

გადმოჰხედეყე, ძალიან დამწუხრებულები,

პატარა ქორფები არიან, იავ ნანინაო.

საკმარისია იავ ნანით მოგიხსენოთ,

საკმარისია პატარა ქორფებმა გაიხარონ

თავის ტოლ-ამხანაგებში, იავ ნანინაო.

ნანა და ნანა, ნანა და ნანა!

ჩვენო მინგრეულ-მონგრეულო ძელო ჭეშმარიტო ღვთაება,

იავ ნანით მოგიხსენოთ, იავ ნანინაო.

ნანა და ნანა, ნანა და ნანა!

გადმოჰხედე ტანჯულებსა, ტანჯულები არიან

პატარა ახალგაზრდები, იავ ნანინაო.

ნანა და ნანა, ნანა და ნანა!

სამას და სამოცდასამ წმინდა გიორგის

გაუმარჯოს, იავ ნანინაო.

გაუმარჯოს იმათ ია-ვარდ გაშლილ გზავრობას,

ტანჯულებს უღელი აერთოთ,

იავ ნანინაო.

გაუმარჯოს, გაანთავისუფლოს,

იმათ ტანჯულებს უღელი აერთოს,

იავ ნანა, იავ ნანინაო^[25]. 

გალობის მიუხედავად, დარიკო ისევ გაუნძრევლად იწვა, შემდეგ კი კიდევ ერთი დამიზეზებული – შილდელი ელიკო დაეცა. მას ხელში ფანდური მისცეს და დაკვრის პარალელურად დარიკოც და ელიკოც ხალხს ცეკვით შეუერთდა. ბარდაველიძე დარიკოს პირადად ესაუბრა, რომელმაც თავისი დამიზეზების ამბავი ასე ახსნა: 

„რამდენიმე წლის წინათ მას სხვა ახალგაზრდებთან ერთად დავალება მიუღია სოფელში უტილ-ნედლეული შეეგროვებინა. გადაუწყვეტიათ უტილ-ნედლეულისათვის თავი მოეყარათ „ძელი ჭეშმარიტის“  სახელობის გაუქმებულ და ნახევრად დანგრეულ ეკლესიაში, რომელიც სოფელ შილდაში მდგარა. გალავანში კი შევიტანეთ ნაყარ-ნუყარი, მაგრამ ვერც ერთი ჩვენგანი ვერ ბედავდა იგი ეკლესიაში პირველად თვითონ შეეგდო – გვიამბობს დარიკო. მაშინ გადავწყვიტე სხვებისათვის მაგალითი მეჩვენებინა, შევედი ეკლესიაში, დაუმიზნე ხატს ძვლები და ვესროლეო.[26] ერთი კვირის შემდეგ დარიკოს ცუდი სიზმარი უნახავს, მალე მადაც დაჰკარგვია, გამხდარა, ბოლოს მოსვლია ის, რაც შემდეგში ხშირად ემართებოდა და დღეს ჩვენ თვალწინ დაემართა. ხატისა არაფერი მწამდა – განაგრძობს დარიკო, ვიდრე  ,,ძელ ჭეშმარიტში“ ძვლებს შევყრიდი, ამ შენობის მინგრევ-მონგრევაში და ნეკრესის ეკლესიის დაკეტვაში მხურვალე მონაწილეობას ვიღებდიო. შემდეგ გაუბედავად დასძინა: ხატისა არც ეხლა მწამს რამე, ჩემი ბრალი არ არის, რომ ასე მემართებაო.“^[27]

დარიკო სწორედ ამ მიზეზით დამიზეზებულა, ამ ამბის თხრობის შემდეგ კი ელიკო კვლავ დაეცა, ქადაგებდა, ქვებზე თავს ახლიდა და წყლისკენ მიცოცავდა. ელიკო ბოლოს ხალხმა გამოიყვანა, შემდეგ ფანდურზე დაუკრეს, ელიკო კვლავ აცეკვდა და დღეობაც გაგრძელდა. როგორც ვხედავთ, ექსტაზის მდგომარეობის განეიტრალება ისევ ცეკვითა და მუსიკით თანხლებით ხდება, რასაც დამიზეზებულიც უერთდება.^[28]

გ) მონა ქალი − შუამავალი ხატსა და ადამიანებს შორის

ლაშარის ხატის დღეობაზე ბარდაველიძის დღიურის ჩანაწერებიდან მნიშვნელოვანია კიდევ ერთი ეპიზოდი, რომელშიც უშუალოდ მონა ქალი ჩანს. დღიურის მიხედვით, მიწაზე კიდევ ერთი გოგო, სახელად მარგო, დაეცა. მარგოს მაშინვე გულზე ფანდური დაადეს. მან ფანდურს ხელი მოჰკიდა და აწყობა დაიწყო, თან ფანდურის ხმა არ მოსწონდა, სახე ეღრიჯებოდა. ბოლოს, მარგომ საკრავი შორს გადაისროლა და ხელები მიწაზე დაუშვა. სწორედ ამ დროს ერთმა ქალმა, რომელიც ხატის მონა იყო, წამოიძახა: „მომიტათ ფანდური, მაგას ხელათვე ავახტუნებო,“ „ქალს თეთრწინწკლებიანი შავი კაბა აცვია, გულზე მიტკლის თეთრი „ბადე-სამკაული“ აქვს ჩამოკიდებული და თავზე შავი მოსახვევი ხურავს; 65 წლისა იქნება, ჯმუხია, შავგვრემანი და შუატანზე დაბალი“,  ასე აღწერს ბარდაველიძე ხატის მონის გარეგნობას,  − „ერთ მომენტში თავშალი წასძვრა და აღმოჩნდა, რომ თმა გადაპარსული ჰქონდა. ეს ფაქტი შეკრებილებმა ასე ახსნეს: ამას ისეთი ძლიერი ანგელოზები ჰყავს, რომ თმას არ უჩერებენ; რომ არ გადაიპარსოს ცეცხლის ალად მოედებიან და დაწვავენო“.^[29]

ხატის მონამ ფანდურზე დაკვრა დაიწყო, თუმცა მარგო არ ინძრეოდა. ბოლოს მონა ქალმა თქვა „ქადაგად დაეცა, აძრახდაო“. მას შემდეგ, რაც მარგომ თვალები გაახილა და წამოაყენეს, ხატის მონამ, რომელმაც თავიდან მარგოს გონზე მოყვანა საკუთარ თავზე აიღო, ქადაგობა დაიწყო, რომელიც ლექსად აგებული იმპროვიზაცია იყო და ფანდურის თანხლებით ასრულებდა. ქადაგობის შემდეგ ხატის მონამ ფანდური გააგდო, დაიწყო ბორგვა და ყვირილი, შემდეგ კი გორვა-გორვით ხატის გალავნისკენ გაემართა. ის ხალხმა შეაჩერა, რასაც კვლავ მოჰყვა ფანდურზე დაკვრა და ჩვეულებისამებრ, დღესასწაულის თანმხლები ცეკვა გაგრძელდა.^[30] 

ამბავი სრულდება იმით, რომ მონა ქალი დარიკოსთან ერთად ხატის გალავანთან მივიდა, საკლავი თავადაც აიყვანა და ბუტბუტისა და ტაძრის შემოვლის შემდეგ დღესასწაულის მონაწილეებს მიუთითა, საკლავი სად უნდა დაეკლათ. ასე დაიწყო საკლავების დაკვლა-შეწირვის პროცესი, ყველამ მორეკა თავისი საკლავი და მონა ქალის მიერ მითითებულ ადგილას აკვლევინებდნენ.

ბარდაველიძის მიერ აღწერილი ლაშარის ხატის დღეობაში ჩანს, ერთი მხრივ, დაჭერილებისა და დამიზეზებულების ექსტაზური მდგომარეობა, მეორე მხრივ კი, ცეკვა-სიმღერა, დაკვრა და ქადაგობა. როგორც ჩანს, მნიშვნელოვანი როლი მაინც ხატის მონას აკისრია, რომელიც დამიზეზებულთა ეპიზოდებშიც და საკლავის შეწირვის მომენტშიც გადამწყვეტ სიტყვებს ამბობს.

დასკვნა

განხილული წყაროებისა და ინფორმაციის საფუძველზე შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ აღმოსავლეთ საქართველოს მთაში ხატის ქადაგობას და ბარში ხატის მონობას მსგავსებებთან ერთად, სხვადასხვა ფუნქცია და სოციალური გამოხატულება ჰქონდა. თუ ხატის ქადაგი მთის, კერძოდ, ხევსურეთის შემთხვევაში ღვთაების რჩეულია და ამიტომაა დამიზეზებული, ხატის მონა ქალი დანაშაულის გამო იხდის სასჯელს და ხატის მიერაა დაჭერილი. ორივე შემთხვევაში, ხატის მიერ ხელის დასმა ნერვული დაავადებებით გამოიხატება, რაც ამ ადამიანების ფსიქიკური მდგომარეობითა და მისი ხალხური ინტერპრეტაციებით იხსნება.

ბარში დამიზეზებული შეიძლება გახდეს ხატის ქადაგი (ხატის მონა). თუ მხოლოდ დამიზეზებულია, მაშინ შეიძლება მონობა ასცდეს, თუ დაჭერილია, თავს ვეღარ დააღწევს და როცა წინააღმდეგობას შეწყვეტს, ხატის მონა გახდება.

ქადაგი ბარში თავის ცოდვებს ამხელს და გათავისუფლებას − ხატის გულის მოგებას ითხოვს, რაც აისახება გამოხატვის ფორმებზეც: მთაში ქადაგობისას რიტუალური ელემენტები ნაკლებად ან საერთოდ არ გვხვდება. ბარის ქადაგები კი, ხშირად, „დაეცემიან,“ ექსტაზურ მდგომარეობაში ვარდებიან და ასე ქადაგობენ, რასაც თან ახლავს დღეობისთვის დამახასიათებელი ელემენტები − ფანდურზე დაკვრა, ცეკვა, სიმღერა, გალობა და სხვა.

^[1] ოჩიაური, თინათინ. 1954.  ქართველთა უძველესი სარწმუნოების ისტორიიდან. თბილისი: მეცნიერებათა აკადემია, გვ. 4.

^[2] ბაგრატიონი, ვახუშტი. 1941. აღწერა სამეფოსა საქართველოსა. თბილისი: თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა, გვ. 86-92.

^[3] იქვე, გვ. 24.

^[4] იქვე, გვ. 16.

^[5] იქვე, გვ. 16.

^[6] იქვე, გვ. 29.

^[7] იქვე,გვ.  30.

[8] აბაკელია, ნინო. 1982. „ხატის მონობის“ ინსტიტუტი კახეთში. გვ. 121-128, საქართველოს ისტორიის საკითხები. თბილისი: მეცნიერება, გვ. 126

^[9] იქვე, გვ. 126.

^[10] ხევსურეთში ქადაგს სვამდნენ როგორც ხატში, ისე სახლშიც. ჯვარში ქადაგის დასმა ძირითადად საზოგადოებრივი მნიშვნელობის საქმეთა მოსაწესრიგებლად ხდებოდა: ჯვრის მსახურთა დაყენება, ჯვრის ქონებრივი მდგომარეობის განმტკიცება, ხოლო სოციალური მნიშვნელობის მქონე საკითხების გადაწყვეტისას მისთვის აზრის კითხვა და ა.შ. სახლში ქადაგობა პირად და საოჯახო მიზნებს უკავშირდებოდა. მაგალითად, სახლში დასმულ ქადაგს მიმართავდნენ ავადმყოფობის, საქონლის ზარალის, მოუსავლიანობის ან სხვა შემთხვევების დროს. სწორედ სახლში ქადაგობა ითვისებს მკითხაობის ფუნქციას − ქადაგი მასთან მისული ადამიანისთვის საინტერესო საკითხების შესახებ მკითხაობს. ბარელ ქადაგ-მკითხავებთანაც სიტუაცია მსგავსია, რადგან სამკითხაოდ მასთანაც სახლში მიდიან. თუმცა აქ განსხვავებულია თავად პროცესი: თუ ქადაგობის დროს იგი ექსტაზშია (ყვირის, ტირის და ა.შ.), მკითხაობის დროს უყურებს გარკვეულ საგანს (წყლიანი ჯამი სანთლებით, ნახშირი, დანა, და სხვა) და საუბრობს.

^[11] ოჩიაური, თინათინ. 1954. გვ. 32.

^[12] იქვე, გვ. 33.

^[13] მინდაძე, ნინო. 2013. ქართველი ხალხის ტრადიციული სამედიცინო კულტურა, გვ. 117.

^[14] ამის კარგი მაგალითია ინფექციური დაავადებების, „ბატონების“ ხალხური წარმოდგენები. ბატონები არაამქვეყნიური სულები არიან და ისეთ დაავადებებს იწვევენ, როგორებიცაა: წითელა ბატონები, ყვავილ-ბატონები, ყივანახველა და სხვ. ხალხურ წარმოდგენაში ეს სულები ჩაიბუდებენ ადამიანის (ხშირად ბავშვის) სხეულში და აავადებენ მას. ბატონებს საკუთარი წესები აქვთ, რომელთაც ადამიანებს კარნახობენ. ავადმყოფის ოჯახის წევრების მიერ ამ წესების უგულებელყოფა განარისხებს ბატონებს და მათ თან „მიჰყავთ“ ავადმყოფი, ანუ კლავენ. ბატონების „ნანაც“ ამ წესების შემადგენელი ნაწილია და ამ სიმღერას სწორედ ბატონების საამებლად მღერიან. [ბატონებისადმი მიძღვნილ სტატიებს შეგიძლიათ გაეცნოთ ჩვენი ჟურნალის სხვა ნომრებში: geofolk.ge/ka/article/batonebis-nanina—tsyalobismieri-epoqis-kvali-qartul-simgherashi/79 და geofolk.ge/ka/article/qartvelta-codna-infeqciur-daavadeba-batonebze-da-mati-gamovlineba-folklorshi/304

^[15] იქვე, გვ. 146.

^[16] შესაძლოა, ზოგ მკითხველს ქრისტიანულ „სალოსის“ ინსტიტუტთან გაუჩნდეს ასოციაცია, თუმცა ეს ორი მოვლენა არსებითად განსხვავდება. სალოსი თავად ირჩევს „ღვთისთვის სულელის“ გზას სულის სრულყოფის მიზნით მაშინ, როცა ფსიქიკურად ჯანმრთელია. ხატის მონა კი, როგორც წესი, ნერვულ აშლილობას რეალურად განიცდის, მაგრამ ხალხური წარმოდგენით ეს მდგომარეობა ხატის მიერ „ხელდასხმად“ აღიქმება და ღმერთსა და ხალხს შორის შუამავლის როლის დაკისრების წინაპირობას წარმოადგენს. 

^[17]  იქვე, გვ. 152.

^[18] იქვე, გვ. 24.

^[19] იქვე, გვ. 154.

^[20] იქვე, გვ. 26.

^[21] იქვე, გვ. 35.

^[22]  ბარდაველიძე, ვერა. 2003. ივრის ფშავლებში. თბილისი: კვირიონი, გვ. 41.

^[23] იქვე, გვ. 42.

^[24] იქვე, გვ. 43-45.

^[25] მიუხედავად იმისა, რომ სიმღერის ეს კონკრეტული ტექსტი ინდივიდზე დადის და ცოდვების მონანიებას ეხება, ამ სიმღერის სხვა ვარიანტი (იხილეთ ბმული) საზოგადო კეთილდღეობასთანაა დაკავშირებული და არა ერთი კონკრეტული ადამიანის მოსანანიებელ ლოცვასთან. „ღვთის კარზე სათქმელი იავნანას“ ეს კონკრეტული ვერსია საკამათოს ხდის იმ მოსაზრებას, რომ ბარში ღვთის კარზე გალობა მხოლოდ პირადი დანაშაულების და ცოდვების გამოსყიდვასთან იყოს დაკავშირებული.

[26] იქვე. გვ.46.

^[27] იქვე, გვ. 46.

^[28] როდის დამიზეზებულა ელიკო, ტექსტში არ ჩანს, თუმცა დღეობაზე მოსული უკვე დამიზეზებულია და შესაბამისად, ვარდება ასეთ მდგომარეობაში. ანუ დარიკოც და ელიკოც დღეობაზე „ავლენენ“ ამ დამიზეზებას და ქადაგობას იწყებენ.

^[29] იქვე, გვ. 48.

^[30] იქვე, გვ. 48-51.